Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest jedną z powszechnie stosowanych w praktyce form zabezpieczenia
wierzytelności. Mimo że w polskim prawodawstwie istnieje jedynie fragmentaryczna regulacja ustawowa
tej instytucji (art. 101 ustawy Prawo bankowe z 1997 roku), to przewłaszczenie na zabezpieczenie było
skutecznie wykorzystywane przez uczestników obrotu cywilnoprawnego jeszcze przed wejściem w życie ww.
ustawy. Praktyka ta znajdowała uzasadnienie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który wielokrotnie opowiadał
się za dopuszczalnością stosowania powyższej instytucji.

Niezależnie od treści art. 101 ustawy Prawo bankowe, należy przyjąć, iż możliwość zawierania umów
przewłaszczenia na zabezpieczenie, które należą do tzw. czynności powierniczych, wynika z obowiązującej
w polskim prawie zasady swobody umów, wyrażonej w art. 3531 kc. Powszechnie akceptowany jest bowiem
pogląd, że przewłaszczenie na zabezpieczenie może również służyć zabezpieczeniu wierzytelności w obrocie
pozabankowym.

Istotą przewłaszczenia na zabezpieczenie jest przeniesienie przez dłużnika lub osobę trzecią własności rzeczy
na wierzyciela w celu zabezpieczenia jego wierzytelności, przy czym strony mogą zastosować w tym zakresie
następujące konstrukcje cywilnoprawne:

1)bezwarunkowe przeniesienie własności rzeczy na wierzyciela z jego jednoczesnym zobowiązaniem się
do zwrotnego przeniesienia własności na zbywcę (dłużnika) pod warunkiem spełnienia przez dłużnika
zabezpieczonego zobowiązania,

2)przeniesienie własności rzeczy na wierzyciela z zastrzeżeniem warunku rozwiązującego, którym jest należyte
wykonanie przez dłużnika zabezpieczonego zobowiązania; w przypadku ziszczenia się warunku rozwiązującego,
czyli wykonania zobowiązania przez dłużnika, przewłaszczający automatycznie staje się ponownie właścicielem
rzeczy,

3)przeniesienie własności rzeczy na wierzyciela pod warunkiem zawieszającym, którym jest niewykonanie
zabezpieczonej wierzytelności przez dłużnika; w chwili bezskutecznego upływu terminu realizacji zobowiązania
wierzyciel staje się właścicielem rzeczy.

W przypadku przewłaszczania na zabezpieczenie nieruchomości, co w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego
jest dopuszczalne (wyrok Sądu Najwyższego z 29 V 2000 r. III CKN 246/00), strony mogą zastosować jedynie
pierwszą z ww. konstrukcji ze względu na obowiązujący w polskim prawie zakaz przenoszenia własności
nieruchomości pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu (art. 157 § 1 kc).

Ze względu na brak wyczerpującej regulacji ustawowej umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie, w celu
uniknięcia sporów dotyczących prawidłowości wykonywania powyższej umowy przez strony, prawa i obowiązki
dłużnika oraz wierzyciela w okresie istnienia przedmiotowego stosunku prawnego, powinny być precyzyjnie
określone w zawieranej przez strony umowie.

Niewątpliwą zaletą omawianej formy zabezpieczenia wierzytelności, z punktu widzenia dłużnika jest pozostawienie
przewłaszczonej rzeczy w jego władaniu przez cały okres istnienia zabezpieczenia, co z reguły następuje na
podstawie umowy użyczenia, zawieranej przez strony jednocześnie z umową powierniczego przeniesienia
własności. Zastosowanie powyższej konstrukcji pozwala dłużnikowi na nieprzerwane korzystanie z przedmiotu
przewłaszczenia na zabezpieczenie, co w przypadku dłużników prowadzących działalność gospodarczą w
oparciu o składniki majątkowe przedsiębiorstwa przewłaszczone na wierzyciela, może się okazać niezbędne dla
wypracowania przez takiego dłużnika zysku pozwalającego na spłatę długu.

Wierzyciel natomiast uzyskuje bardzo silne rzeczowe zabezpieczenie swojej wierzytelności oraz możliwość
zaspokojenia się z przedmiotu przewłaszczenia poza reżimem sądowego postępowania egzekucyjnego. Sposób
zaspokojenia się wierzyciela z przedmiotu przewłaszczenia oraz zasady postępowania stron w tym zakresie

powinny być również określone w zawartej przez strony umowie. Zaspokojenie wierzyciela z przedmiotu
przewłaszczenia na zabezpieczenie następuje zazwyczaj poprzez:

1)sprzedaż rzeczy na licytacji przez wierzyciela (lub dłużnika działającego na podstawie upoważnienia udzielonego
mu przez wierzyciela) i zaliczenie uzyskanej kwoty na poczet długu,

2)pobieranie pożytków z rzeczy i zaliczanie dochodów na poczet istniejącego zobowiązania dłużnika,

3)zachowanie przedmiotu przewłaszczania przez wierzyciela z jednoczesnym uznaniem, iż wartość rzeczy
odpowiada wysokości zobowiązania dłużnika, które wygasa.

Umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie, jako czynność powiernicza, oparta jest na wzajemnym zaufaniu stron.
W przypadku nierzetelności wierzyciela lub dłużnika istnieje niebezpieczeństwo naruszenia interesów drugiej
strony. W razie zbycia przez wierzyciela przewłaszczonej rzeczy wbrew postanowieniom umowy powierniczej, w
szczególności, jeżeli osoba trzecia nabywająca rzecz nie wiedziała o roszczeniu dłużnika o zwrotne przeniesienie
własności, dłużnik może utracić własność rzeczy pomimo należytego wykonania zobowiązania i w rezultacie
pozostaną mu jedynie roszczenia odszkodowawcze w stosunku do nieuczciwego wierzyciela.